گازهاي اکسيژن O2، دي اکسيد کربن CO2، هواي فشرده (Compressed Air)، نيترو اکسايد N20 و سيستم هاي خلاء در پزشکي بسيار پر کاربرد و با اهميت هستند. با اين حال، خطرهاي استفاده نادرست از اين گازها، هزينه هاي زياد توليد و نگهداري و شباهت هاي زياد با گازهاي صنعتي، از مسائل دغدغه آفرين هستند. گاهي اوقات با اشتباهاتي در نحوه استفاده از گازها، عدم توجه به خلوص گازها طبق استاندارد هاي تعيين شده، عدم استفاده از اتصالات مناسب و انجام ندادن آزمون هاي دورهاي سيلندرهاي گاز، عدم رعايت نکات ايمني و کيفي اتاق مرکزي گازها به دليل عدم آموزش صحيح پرسنل بيمارستان زندگي بيماران و يا حتي خود پرسنل بيمارستان که با اين گازها در ارتباط هستند به خطر افتاده و منجر به رخ دادن اتفاقات جبران ناپذيري مي شود. از اين رو، استفاده، نگهداري و بازرسي صحيح و بر طبق ضوابط و دستورالعمل هاي استاندارد که در اين زمينه تدوين شده است توسط پرسنل لازم و ضروري است. با توجه به اين مقدمه به بررسي گازهاي طبي مي پردازيم.
گازهاي طبي و تجهيزات
گازهايي که طبق استانداردهاي پزشکي براي بيهوشي و درمان بيماران و يا تشخيص بيماري ها، توليد و بسته بندي مي شوند، گازهاي طبي نام دارند. واحد گازهاي طبي در بيمارستان ها ومراکز درماني جزء حساس ترين ومهم ترين بخش هاي پشتيباني و درماني محسوب مي شود به نحوي که هرگونه عدم نظم و ترتيب در عملکرد اين بخش خسارات جبران ناپذير جاني ومالي به دنبال خواهد داشت. گازهاي طبي در دو دسته استنشاقي و غير استنشاقي که در تجهيزات به کار مي روند تقسيم مي شوند. شرکت هاي معتبري گازهاي طبي را توليد، شارژ مي کنند و براي استفاده به مراکز درماني مي فروشندکه اين انتقال ها اکثرا توسط پالت ها بالخصوص در مصارف صنعتي انجام مي شود.

تجهيزات
پالت هاي کپسول در حقيقت محفظه اي براي نگهداري شماري از کپسول هاي صنعتي در کنار هم هستند. گاهي اوقات در محيط هاي صنعتي شرايط به گونه اي است که مصرف يک نوع گاز زياد است و نياز به تغذيه مرتب است. در چنين مواقعي بسته به ميزان کاربرد تعدادي از کپسول هاي گاز مربوط را در محفظه اي به نام پالت مي چينند و پالت را به محل مصرف منتقل مي کنند. به اين ترتيب ذخيره گاز کافي براي تغذيه آن قسمت به راحتي فراهم مي شد. دقت کنيد که پالت ها حمل و نقل کپسول ها  را در محيط هاي بزرگ بسيار آسان مي سازد.
رگلاتورهاي گاز و مانومتر اکسيژن پزشکي که به شير کپسول متصل مي شوند وظيفه کاهش فشار گاز درون سيلندر و رساندن اين فشار به فشار مناسب خروجي را بر عهده دارند. در صنعت به رگلاتورها، مانومتر يا فشار شکن نيز مي گويند. رگلاتورها معمولا از فلزات مستحکمي مثل برنج و فولاد ساخته مي شوند تا بتوانند فشار زياد گازي که معمولا در آن ها جريان پيدا مي کند تحمل کنند. برخي از آن ها تک مرحله اي و برخي دو مرحله اي هستند. برخي نيز درجه بندي دقيق تري نسبت به انواع ديگر دارند. جنس رگلاتور گازهاي مختلف مي تواند بسته به جنس گاز و فشار کاري آن ها متفاوت باشد. برخي از رگلاتورها تخصصي تر بوده و تنها براي گازها و کاربردهاي خاص مورد استفاده قرار مي گيرند.
ظاهر کپسول گاز طبي
رنگ
طبق استانداردهاي بين المللي رنگ هر سيلندر با توجه به گاز داخل آن انتخاب مي شود. نوع رنگ کاربردي از لحاظ مقاومت و يکنواختي بسيار مهم است. رنگ بايد داراي طبيعتي پايدار و استحکام کافي براي اين منظور باشد و جهت مقابله با ساييدگي و پاك شدن رنگ ها بهتر است از رنگ هاي کوره اي استفاده شود. اين رنگ نبايد زياد سخت و شکننده باشد که با کوچک ترين ضربه اي بپرد يا آنقدر نرم باشد که سائيده شود.
اطلاعات روي کپسول:
اطلاعات بايد خوانا و قابل رويت نوشته يا حک شود. اطلاعات بايد با رنگ سفيد و در قسمت فوقاني سيلندر و ترجيحاً دور از قسمت استوانه اي بدنه نوشته شود .بر روي سيلندر گاز اکسيژن بايد با رنگ سياه نوشته شود .اطلاعاتي که بايد درج شود شامل: نام گاز پر شده به زبان فارسي، فرمول شيميايي، نام موسسه عرضه کننده است.
انواع گاز طبي
گاز اکسيژن طبي
شايد بتوان گفت که گاز اکسيژن مهم ترين گاز جهت ادامه حيات روي کره زمين است. به طوري که بدون گاز اکسيژن هيچ انسان و حيواني نمي تواند بيش از چند دقيقه زنده بماند. جو زمين در حال حاضر حدود 78 درصد گاز نيتروژن و 21 درصد گاز اکسيژن دارد و اين درصد اکسيژن در هوا براي تنفس و ادامه حيات همه موجودات زنده لازم و کافي است. البته لازم به ذکر است که جو اوليه زمين حدود 40 درصد گاز اکسيژن داشت ولي بعدها به دليل تغييرات جوي کره زمين اين ميزان به نصف کاهش پيدا کرد. در حال حاضر مهم ترين کاربرد گاز اکسيژن براي تنفس و ادامه يافتن حيات است.
اکسيژن يکي از فراوان ترين عناصر موجود در جهان است. بدن ما نياز به مقدار مشخصي از جريان اکسيژن در خون دارد تا بتواند به طور موثر سلول ها، ارگان ها و بافت ها را تغذيه کند. گاهي اوقات دستگاه تنفسي و شرايط بدن به گونه اي تغيير مي کند که بدن ديگر نمي تواند با تنفس هواي محيط که داراي 21 درصد گاز اکسيژن است ميزان اکسيژن لازم براي سلول هايش را فراهم سازد. در چنين مواقعي فرد با علائم کمبود اکسيژن مواجه خواهد شد. زماني که ميزان اکسيژن خون به زير مقدار نرمال افت مي کند. شرايطي ايجاد مي شود که به آن هيپوکسي يا هيپوکسمي (کمبود اکسيژن) گفته مي شود. هيپوکسي مي تواند حاد باشد و به دليل شرايط اورژانسي يا مزمن، که در طول زمان به دليل مشکلات سلامتي بلند مدت مثل بيماري مزمن ريوي ايجاد مي شود، اتفاق بيفتد. براي رفع آن بيمار نياز به مصرف گاز اکسيژن اضافي دارد که به آن اکسيژن تراپي مي گويند.
هيپوکسي دليل اصلي تجويز اکسيژن تراپي براي بيماران دچار انسدادهاي مزمن ريوي است. اما بسياري از مردم ممکن است ندانند که دچار هيپوکسمي هستند مگر اين که به دلايل ديگر متوجه شوند. هيپوکسمي همراه با بيماري مزمن انسداد ريوي منجر به کاهش کيفيت زندگي، اختلال در عملکرد ماهيچه هاي اسکلتي، کاهش تحمل در ورزش و يک خطر فزاينده اي از مرگ مي شود.
بنابراين بيماران دچار انسداد ريوي مزمن يا بيماري هاي مزمن ديگر که فرد را در خطر بالاتري براي هيپوکسي قرار مي دهد لازم است که علائم کمبوداکسيژن را در بدن شناسايي کرده و به موقع جهت رفع آن اقدام کنند. علايم کمبود اکسيژن در بدن بسته به شدت آن فرق مي کند. برخي از اين علائم عبارتند از: گيجي، سر درد، تنگي نفس، تنفس سريع، سر گيجه، سرگرداني و حس خفگي، عدم تعادل، ضربان  سريع، فشار خون بالا و اختلالات بينايي.
بعد از اينکه پزشک کمبود اکسيژن را در بدن بيمار تشخيص داد مصرف گاز اکسيژن را همانند دارو در مدت زمان مشخص و به ميزان مشخص تجويز مي کند. گاز اکسيژن تجويز شده يک منبع گاز اضافي بر ميزان اکسيژن موجود در هوا است که بيماري که دچار هيپوکسمي شده و بدنش به هر دليلي نمي تواند ميزان اکسيژن مورد نياز خود را تامين کند کمک مي کند. گاز اکسيژن کمک تنفسي با روش هاي خاصي مثل غربال گري هاي مولکولي از هوا تغليظ مي شود و درسيلندرهاي اکسيژن (کپسول اکسيژن پزشکي از جنس آلومينيومي و فولادي است) ذخيره شده و جهت تنفس ارائه مي شود.
گاز اکسيژن بي رنگ و بي بو و بدون طعم و غير سمي است. رنگ اکسيژن مايع، آبي کم رنگ بوده و نقطه جوش آن 9/182- درجه سيلسيوس است. در صورت تماس اکسيژن مايع يا گاز اکسيژن سرد با پوست و مجاري تنفسي، به دليل برودت زياد موجب وارد شدن صدمات شديد و انجماد آن مي شود. تنفس اکسيژن در فشار هاي نسبي بالا براي سلامتي مي تواند مضر باشد. قرارگرفتن طولاني در معرض اکسيژن خالص مي تواند براي ريه و سيستم عصبي تاثير بگذارد و موجب تورم شش، کاهش ظرفيت و آسيب به بافت هاي ششي و تاثير بر سيستم عصبي شامل کاهش بينايي، تشنج و اغما بشود. بنابراين با توجه به حساسيتي که ميزان اکسيژن در بدن دارد حتما بايستي در وهله اول به علائم کمبود اکسيژن در بدن توجه شود و در صورت تاييد ابتلا به هيپوکسمي، پزشک بايستي ميزان دقيق مصرف اکسيژن و مدت زمان مصرف آن را تجويز کند. آن گاه نسبت به خريد سيلندر اکسيژن طبي اقدام شود.
گاز نيتروز يا نيتروس اکسايد طبي
نيتروز اکسايد به گاز خنده و يا گاز بيهوشي معروف است. نيتروز اکسايد گازي فشرده بي رنگ با بويي شيرين ملايم و اکسيد کننده  و بسيار سرد است و در معرض مواد آتش زا ممکن است باعث آتش سوزي شود. اين گاز به عنوان يک ترکيب بي حس کننده در اتاق عمل، جراحي دندان و دام پزشکي ها استفاده مي شود. يکي از پر سابقه ترين کاربردهاي گاز N2O در پزشکي در زايمان طبيعي است. در اين جا معمولا از ترکيب گاز انتونوکس استفاده مي شود چرا که مادر نبايد در حين زايمان کاملا بيهوش شود. استفاده از اين گاز شايد به کلي درد زايمان را از بين نبرد اما اگر به موقع و درست قبل از شروع هر انقباض رحمي به صورت درست و عميق از آن تنفس کنيد دردتان را به طور چشمگيري کاهش خواهد داد. لازم به ذکر است که استفاده درست از آن در هنگام زايمان امري ضروري است چرا که اگر درست و به موقع تنفس نشود ممکن است تاثير مورد نظر را نداشته باشد يا حتي منجر به افزايش زمان زايمان شود.
مکانيسم جذب N2O در بدن انسان و خطرات ناشي در تماس طولاني گاز N2O بيشترين حلاليت در پلاسما دارد و به جاي اکسيژن حمل مي شود و سپس در سلول هاي مغزي جايگزين شده و تجمع مي يابد. عوارض تماس هاي مکرر و طولاني اين گاز شامل: آسيب به اعضاي تناسلي زنان و مردان- سقط مکرر جنين- اختلالات عصبي و اعتياد- خون و ايمني- نارسايي کليوي و کبدي- ناهنجاري هاي مادرزادي و سرطان زائي است.
گاز خنده:
همان طور که اشاره شد يکي از مهم ترين کاربردهاي گاز نيتروس اکسايد در پزشکي است. اين گاز بر روي بدن اثر جالبي دارد. درد را از بين برده و حس سرخوشي خوبي به فرد مي دهد. بعد از 5 دقيقه يا بيشتر بعد از مصرف گاز شما حس سرخوشي عجيبي را احساس خواهيد کرد که شبيه به احساس مستي است. در برخي از افراد اثرات شنوايي و بينايي هم داشته است. شما کمي احساس سرگيجه مي کنيد و اغلب حس خنده به افراد نيز دست مي دهد. به همين خاطر نام آن را گاز خنده گذاشته اند.
امروزه ما مي دانيم که گاز نيتروس اکسايد را مي توان به صورت کاملا مطمئن براي کاربردهاي کوتاه مدت (به دليل فقدان گاز اکسيژن و وجود N2O خالص مي تواند منجر به بيهوشي و در مصرف بيشتر منجر به مرگ شود) استفاده کرد. اما اگر شما آن را با گاز اکسيژن ترکيب کنيد مي توان براي کاربردهاي طولاني مدت تر هم از آن استفاده کرد. به همين خاطر گاز خنده اي که به وفور استفاده مي شود ترکيبي از گاز N2O و گاز اکسيژن است که محتوي حداقل 30 درصد اکسيژن است. ولي ترکيب معمولا شامل 70 درصد اکسيژن و 30 درصد نيتروس اکسايد است. در پزشکي اغلب ترکيبي از 50 درصد گاز اکسيژن و 50 درصد نيتروس اکسايد استفاده مي شود که به آن انتونوکس يا گاز و هوا مي گويند.
گاز دي اکسيد کربن
گازي بي رنگ و بدون بو و تا حدي اسيدي است و حدود 3 / 0 ٪ اتمسفر هوا را به خرد اختصاص مي دهد. معمولا  اين گاز  ترکيب جانبي توليد هيدروژن است.  اين گاز در دما و فشار محيط مايع است و براي استفاده در بيمارستان ها در سيلندرهاي پرفشار نگهداري و حمل مي شوند.
کاربرد گاز  دي اکسيد کربن در بيمارستان ها و مراکز درمان به منظور افزايش سايز و تثبيت حفره هاي بدن براي بهتر ديدن بافت ها و به حداقل رسيدن آسيب هاي بافتي در عمل هاي جراحي بسته (لاکروسکوپي، آندوسکوپي و آرتروزکوپي) و به منظور افزايش سرعت تنفس و کمک به جلوگيري از نگه داشتن تنفس و اسپاسم نايژه ها (برونشيت) در طول فرايندهاي مختلف است. همچنين براي افزايش ميزان تنفس براي جلوگيري از انسدادهاي مزمن تنفسي و افزايش نفس نفس زدن در صورت نياز و افزايش سرعت جريان خون در مغز در حين انجام برخي از عمل هاي جراحي و در تحقيقات پزشکي و فيزيولوژي پر گاربرد است.
هواي فشرده طبي
هواي فشرده طبي از 79٪ نيتروژن و 21 ٪ اکسيژن تشکيل شده است. اين گازها به صورت سيلندرهاي پرفشار ارائه مي شوند. موارد  استفاده اين گاز  در ونتيلاتورها و انکوباتورها و در دستگاه هايي که با هوا کار مي کنند مانند دستگاه هاي احيا است.